معرفی کتاب «رساله‌ی انصافیه» نوشته‌ی‌ آیت‌الله ملا‌عبدالرسول مدنی‌کاشانی

نگارش کتاب 1328 قمری

چاپ اول / سال نشر 1378 / نشر مرسل کاشان

یکی از کتب موردتوجه در موضوع تاریخ سیاسی ایران به‌ویژه تاریخ مشروطیت می‌باشد که محققینی عالیقدر این اثر را مورد نقد و بررسی قرار داده‌اند.
این کتاب با مقدمه‌ی مهندس مهدی مدنی و دکتر محمد راستگو منتشر شده است:
دکتر محمد راستگو در مقدمه‌ی کتاب می‌نویسد: رساله‌ی انصافیه، انصاف را از بهترین و خواندنی‌ترین رسائلی است که درباره‌ی انقلاب مشروطه نوشته شده است و هنوز نیز که نزدیک به یک قرن از زمان نگارش آن می‌گذرد، بسیاری از مطالب آن خواندنی، تأمل‌کردنی و به‌کاربستنی است.
فریدون آدمیت در کتاب ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران می‌نویسد:
رساله‌ی انصافیه از نظرگاه روشنفکری ارزنده‌ترین نوشته‌هایی است که از علمای دینی این دوره سراغ داریم.

تبیین ارکان و اصول مشروطیت در کتاب «رساله‌ی انصافیه»:
1- انتخابات و مجلس.
2- قوای سه‌گانه.
3- آزادی مجامع.
4- آزادی.
5- تساوی در محاکمات.
6- دفع ظالم.
7- امنیت بر نفس و عرض و مال.
8- تشهیر مفاوضات سیاسیه (اگر کسی قانون‌شکنی کرد؛ کیفر او در حضور انبوه مردم انجام گیرد).
9- دادن حق به ذی‌حق.
موانع مشروطیت:
1- تخصص و تعهدنداشتن کارگزاران.
2- چند شغل‌داشتن مسئولان: «دوم از موانع، تزاحم مشاغل است یعنی یک نفر چند شغل پیش می‌گیرد، مثلاً یک نفر هم مجتهد است هم قاضی هم وکیل هم محرّر هم کارگزار هم دلال هم طبیب هم اهل خبرست هم مباشر دیوان و غیرذلک، پانزده شغل می‌کند و همه را ناقص می‌گذارد... »
3- قانون‌شکنی کارگزاران: «سیّم از موانع، عدم تبعیّت بعضی از اولیای امورات از قانون... »
4- سکوت عالم و امر و نهی جاهل: مؤلف روزنامه‌ها را یکی از بهترین زمینه‌های امر به معروف و نهی از منکر و بیدارسازی مردم می‌داند و درباره‌ی اهمیت روزنامه و روزنامه‌نگار و شرایط و ویژگی‌های آن بحثی خواندنی دارد.
5- فقر و بی‌کاری.
6- ظلم‌پذیری: «وقتی مشروطیت قدرت می‌گیرد که مردم تشخیص ظلم را بدهند و از عادت به ظلم برگردند...»
سبک و ساختار رساله‌ی انصافیه، ساده و بی‌پیرایه است و شیوه‌ی بیان آن آشکار و آسان. اما گاه نشانه‌هایی از پیرایه‌بندی و صنعتگرایی در آن دیده می‌شود. ایشان بر پایه‌ی آرایه‌های ادبی نام بسیاری از روزنامه‌ها را در عباراتی خواندنی این‌چنین جا داده است:
«... شب تاردول اروپا را بروز روزنامجات، بدل به روز روشن کرده... شیاطین دولتین عثمانی و ایرانی رانده‌ی شهاب ثاقب نوک قلم نیکو رقم اختر شدند. فرورفتگان چاه ضلالت و جهالت را جز حبل‌المتین دانش و بینش به جنبش نیاورد تا به این‌وسیله از تک چاه نجات یافته با ماه همسری کنند؛ خفتگان شرق و غرب ایران ویران را جز صوراسرافیل بیدار نکند تا در صدد بنای ایرانی نو برآیند؛ مدهوشان عراق عجم و عرب را جز ندای وحشت‌انگیز وطن هشیار ننماید تا با چشم خمارین به جستجوی کفش و کلاه خود گرایند؛ گم‌گشتگان ظلمات استبداد جز به طلوع صبح صادق تمدن که مقدمةالجیش خورشید آسمان حیات انسانیت است، امید ندارند؛ لب‌تشنگان به وادی نادانی جز از جام جهان‌نمای غیرت و اتحاد راه نیابند تا خود را از کشکول ماءالحیات انهار علم سرشار نمایند؛ بانک کوس طوس و طمس از فلک الهلال و شمس گذشته، بلکه از ثری تا ثریا را به بیانی رشیق تشویق به پذیرفتن نصایح و جلب مصالح و سلب قبایح می‌فرماید.»


گزیده‌ای از «رساله انصافیه» آیت‌الله ملا عبدالرسول مدنی‌کاشانی / نشر مرسل کاشان.

قوانینی از قوانین محمدی کامل‌تر، کافی‌تر، پاک‌تر، جامع‌تر و معقول‌تر نیست، مادام که قوانین مقدسه حاکم ما بود، نه شخص انسانی، متمدن‌تر و باثروت‌ترین دول بودیم... در این مدت مدید که پارلمنت‌های دولت‌های متمدنه زحمت‌ها کشیدند، قوانینی وضع کردند، از قوانین شریعت ما تجاوز کردند یا نه، بلکه هر قانون از آنها وقتی به صحت پیوست که موافق با قانون‌های ما شد.

... چنانچه مدت‌هاست در ممالک ما اختلال در این قوا نمودار گشته و سرّ «اذا فسد العالِم فسد العالَم» آشکار آمده، اما در قوه‌ی مقننه و قضائیه برای احترامی که برای این دو صنف مقرر است هر نااهلی را تطمیع این مقام منیع نمود به این لباس بیرون آمد و بر مسندی که جای پاکان است نشسته اوامر و نواهی نفسانیه به جای قانون خرج کردند، معلوم است ملت بی تمیز او را عزیز دانسته احترامات پیغمبر را برای او دانستند. گفتار او گفتار پیغمبر شناختند یعنی باید او را اطاعت کرد و قلم او را گردن نهاد. اگر خانه همسایه را جزء خانه‌ی خود کرد همسایه هیچ نگفت؛ اگر ملک او راجزء ملک خود کرد اطاعت کرد؛ اگر خمس و زکوة مال نداد، گفتند آقا باید بگیرد، نباید بدهد؛ اگر نوکر آقا زنا و لواط کرد مستور داشتند؛ اگر مسکرات استعمال کرد گفتند آدم آقا است؛ اگر شرارت کرد، جنایت وارد آورد، قتل نفس کرد، کسی متعرّض نشد؛ اگر آقا خمس و زکوة گرفت گفتند حکم پیغمبر است؛ اگر (خمس و زکوة را) میل فرمود گفتند شأن آقا این است که چند نفر نوکر و قاطر داشته باشد؛ اگر رشوه گرفت برای حکم، به اسم « حق القلم» بود؛ اگر حکم به غیر ما انزل‌الله فرمود گفتند به آقا اشتباه شده است. بالجمله قوانینی که نظام عالم بسته‌ی به آن بود، شد تابع میل و هوای فلان آقا و با اختلاف هواها هریک به میل و هوای خود حکم می‌کنند.

احرار کدامند؟
احرار آنهایند که آزاد و آزادی‌طلب باشند و آزاد و آزادی‌طلب آنهایند که طابق النّعل بالنّعل قانون رفتار کنند و امتحان خود را هم به قانون‌طلبی داده باشند نه اینکه اسم احرار روی خود گذارده خود خلاف قانون رفتار کنند و مردم را بخواهند به قانون بدارند.

دیگری از اصول؛ آزادی در قلم و طبع و صنعت و کسب سائر لوازم تعیّش است، که هرچه می‌خواهد بنویسد و هرچه می‌خواهد طبع نماید و هرگونه بخواهد کسب و تجارت نماید و هر صنعتی بخواهد بکند؛ مانعی نداشته باشد، اگر مالش را فلان بزرگ برد بتواند بگوید و بنویسد، ریاست او مانع نباشد چنانچه خیلی از حقوق به این ملاحظه ضایع می‌شود. و همچنین چیزی بخواهد طبع و نشر نماید مانع نداشته باشد، چه بسیار از نوعروسان زیبای حکمت و دوشیزگان معرفت به همین ملاحظه در پس پرده مستور ماند.

ازجمله (اصول مشروطیت)؛ بنای مکتب‌خانه‌ها برای تعلیم اطفال یا مریض‌خانه‌ها یا دارالعجزه یا امثال آن است. نمی‌دانم چه منافاتی با قوانین شرع ما دارد، اگر بگوئیم منافات دارد خفّت شریعت مقدسه خود را گفته‌ایم،  مگر تربیت بنی نوع بد است، چیزی که هست نباید کتب ضلال را تحصیل کرد، کی گفته در مکتب‌خانه باید تحصیل احکام بابیّه یا یهودیّه را کرد؟ کی گفته باید تعلّم سحر و جادو کرد، می‌گویی تحصیل زبان فرانسه نباید کرد، آیا زبان فرانسه دانستن عیب است؟ اگر فلان آقا زبان فرانسه هم دانسته باشد عیب او است یا هنر او؟ عادل نخواهد بود؟ اگر امام زبان فرانسه ندانسته باشد، چه می‌گویی، نمی‌گویی امام نیست؟ چه شده زبان فارسی یا ترکی ضرر به دین نمی‌زند، فرانسوی می‌زند؟ تدیّن دخل به زبان ندارد.

بی‌علمی است در کسی که برای حفظ و دائرکردن اداره معین شد. چه؛ به طمع ریاست و دخل، بعضی مردمان نااهل به اسباب‌چینی خود را ولی امری می نمایند، باید جلوگیری کرد. و از این خراب‌تر؛ عامل نبودن اولیای امور است هرچند عالم باشند. و در باب مملکت‌داری و سیاسات عامل بودن ادخل است تا عالم بودن؛

 




کانال تلگرام مرسل

پیگیری خرید

ورود کاربران

نام کاربري:

رمز عبور:


سبد خرید شما
جمع کل:0 ريال
تکمیل خرید